CIEKAWY DOBÓR TEKSTÓW

Ze względu na ciekawy dobór tekstów, inne ich potraktowanie, wyeliminowanie ciasno pojmowanych działań in- doktrynacyjnych, są one dużo bardziej interesujące tak dla ucznia, jak i nauczyciela. Nowe podręczniki na tle starych są atrakcyj­niejsze, chociaż, na przykład poprzez tematyczny układ prezen­towanych utworów, jeszcze głęboko osadzone w tradycji. Przywrócono literaturze jej autonomiczne prawa. Program podkreśla swoistość utworu literackiego jako dzieła sztuki, jako sztuki słowa. Uczeń zapoznaje się z elementami kultury antycz­nej, z jej wpływem na rozwój języka i twórczości literackiej. Utwory z kręgu humanistyki chrześcijańskiej umożliwiają uka­zanie ścisłego związku polskiej kultury narodowej z problemami religijnymi. W kanonie lektur znalazły się utwory prezentujące literaturę krajową i emigracyjną.

PROPONOWANE SYSTEMY WARTOŚCI

Prawdą jest jednak i to, że systemy wartości proponowane przez szkołę jako instytucję funkcjonującą w jej obszarze literaturę, muszą korespondować z wartościami osobowymi cenionymi przez ucznia. W przeciw­nym bowiem razie ponownie zaistnieje bariera możliwości utoż­samienia się z wartościami młodzieży obcymi lub przez nią nie wchłanianymi, a funkcja wychowawcza szkoły będzie nadal funk- .cją pozorną.Szansa przywrócenia polskiej szkole autentyczności istnieje. Zmianę w szkolnej edukacji umożliwia nowy program nauczania języka polskiego, zatwierdzony przez Ministerstwo Oświaty i Wy­chowania, a uwzględniający również postulaty ruchu społecznego z lat 1980 – 1981. Modernizuje on skalę wartości tradycyjnie apro­bowanych w starych programach. Reforma rozpoczęta w roku szkolnym 1981/82 zakończyć się powinna w roku 1990.

OSTRA REAKCJA

Stąd też ostra reakcja protestu i niechęć wobec „bezosobowej” szkoły. Profesor Jan Błoński na łamach „Kultury i Społeczeństwa” napisał: „Nie ma żadnej innej drogi uczynienia szkoły potrzebną i ludzką, jak uczynienie z niej sposobu życia w kulturze, miejsca wysiłku, który sam siebie wynagradza, inaczej mówiąc — miejsca kultury rozumianej jako konstelacja wartości” . I dodać można „nie ma żadnej innej drogi uczynienia szkoły potrzebną i ludzką”, jak przywrócenie tekstom literackim pojawiającym się w procesie edukacji ich autonomicznych i suwerennych praw. I nie ma też „żadnej innej drogi uczynienia szkoły potrzebną i ludzką”, jak uznanie podmiotowej roli ucznia. Szkoła musi uznać potrzeby swego wychowanka, uznać wartości humanistyczne i umożliwić samospełnianie się młodego człowieka. Prawdą jest, iż ucząc wychowując trzeba nie tylko dostosowywać się do etapu roz­woju, nie tylko spełniać oczekiwania, ale również rozszerzać je stymulować rozwój wychowanka.

PRZEŻYWANIE WARTOŚCI ETYCZNYCH

Zapomniano, iż z przeżywaniem wartości, etycznych, duchowych związane jest całe życie moralne człowieka. I to one właśnie przybliżają ludzi ku rzeczywistemu dobru. Wystarczy przypom­nieć, iż dla kontynuatora filozofii fenomenologicznej Husserla, Maxa Schelera, podstawą etyki była obiektywna hierarchia war­tości, według której na miejscach najwyższych znajdowały się wartości duchowe (moralne, poznawcze, estetyczne) i religijneSzkoła musi ukazywać różnorakie systemy wartości, a ich po­znanie powinno służyć człowiekowi w kierowaniu własnym ży­ciem, w stwarzaniu i przetwarzaniu go. Instytucja ta, z racji du­żego wpływu jaki ma na rozwój wychowanka, powinna mu uzmy­słowić, iż dokonując wyboru należy respektować wartości ludz­kie innych, a przede wszystkim sama ma obowiązek uznać takie postępowanie za prymarną zasadę swego działania. Doświadcze­nia szkolne były jednak inne. Akcentując w edukacji aspekt spo­łeczny, nie odnoszono wartości do dobra dla jednostki lub spo­łeczeństwa, dobra uznanego za godne realizacji.

RZECZYWISTOŚĆ W ARTYSTYCZNEJ FORMIE

Literatura ukazując rzeczywistość w artystycznej formie, pozwala poznawać różnorodne przejawy ży­cia, a przede wszystkim jego nurt postępowy, który stanowi na­rodowe tradycje Polski Ludowej. [. . .] Akcenty miłości ojczyzny, gotowość do najwyższych ofiar w jej obronie, walka o wyzwole­nie narodowe i społeczne, umiłowanie języka i kultury narodo­wej — zawarte w odpowiednio dobranych utworach — pozwalają uświadomić uczniom piękno ziemi rodzinnej, wartość pracy i ży­cia dla kraju” .Literatura traktowana w sposób instrumentalny służyła ilu­stracji odgórnie przyjętych założeń. We wpajanym uczniom syste­mie wartości nie było miejsca na uznanie istoty ludzkiej, rządzą­cej się swoim własnym prawem, mającej osobowość różną od in­nych ludzi. Pomijano lub pomniejszano znaczenie wartości huma­nistycznych — osobowych, ważnych dla człowieka jako jednostki.

TREŚCI I SPOSOBY

Dlatego też treści i sposoby edukacji młodego pokolenia, ideały wychowawcze, systemy war­tości, to krąg problemów, których nie powinno zabraknąć w roz­ważaniach na temat literatury dla dzieci i młodzieży.Szkoła jest jednak instytucją, która budzi powszechne i uza­sadnione niezadowolenie. Żle czują się w niej uczniowie, kryty­kują nauczyciele, nie mają zaufania rodzice. Kryzys polskiej oświaty związany jest przede wszystkim z kryzysem wartości, których skala przyjęta w edukacji okazała się zbyt wąska i na­der uproszczona. Za najważniejszy w wychowaniu uznano aspekt społeczno-polityczny. Zadaniem szkoły było przygotowanie ucznia do udziału w życiu społecznym. W programie obowiązującym do rgku szkolnego 1980/81 tak formułowano cele nauczania języka polskiego w klasach V-VIII: „język polski umożliwia realizację takich podstawowych zadań szkoły, jak kształtowanie naukowego poglądu na świat, postawy patriotycznej i internacjonalistycznej, moralności socjalistycznej oraz uczuciowego zaangażowania w bu­dowę nowego życia. […]